Sülfür Mineralleri Nelerdir?
Bornit
Bornit (Cu5FeS4), daha az bulunan bakır cevheri minerallerinden biridir. Havaya maruz kaldığı için metalik mavi-yeşil rengi ile dikkat çekmektedir. Mavi-yeşil rengi nedeni ile tavus kuşu cevheri takma adını almıştır. Mohs sertliği 3’dür ve koyu gri çizgiye sahiptir.
Kalkopirit
Kalkopirit (CuFeS2), bakırın en önemli cevher mineralidir. Kalkopirit genellikle kristal olarak değilde masif formda bulunur. Ancak sülfitler genellikle dört kenarlı piramit şeklinde oldukları için onlar bu yapıları itibari ile farklıdır. Mohs sertliği 3.5 ile 4 arasında değişmektedir. Metalik parlaklıkları vardır ve yeşilimsi siyah çizgiye sahiplerdir. Kalkopirit piritten daha yumuşak ve sarıdır, ayrıca altından daha kırılgandır.
Kalkopirit; demir yerine bakır, galyum veya indiyum yerine çeşitli miktarlarda gümüş, kükürt yerine selenyum içerebilir. Dolayısı ile bu metallerin tümü bakır üretiminin yan ürünleridir.
Zinober
Zincifre(cinnabar) diğer adı ile cıva sülfür (HgS), cıvanın ana cevheridir. Zincifre çok yoğun bir maddedir, sudan yaklaşık 8.1 kat daha yoğundur. Kendine özgü kırmızı bir çizgiye sahiptir. Tırnakla zar zor çizilebilen 2.5 sertlik değerine sahiptir. Zincifre ile karıştırılabilecek çok az mineral vardır. Realgar daha yumuşaktır ve kuprit daha serttir.
Zincifre magma tabakasından yükselen sıcak çözeltiler aracılığıyla dünya yüzeyinin yakınında birikir. Yaklaşık 3 santimetre uzunluğundaki bu kristal kabuk oluşturur. Cıvanın çıkarıldığı volkanik bir alan olan California, Lake County’den cinnabarda çıkarılmaktadır.
Galen
Galen diğer adıyla kurşun sülfit (PbS), en önemli kurşun cevheridir. Galena 2,5 Mohs sertliğindedir ve koyu gri bir çizgiye sahiptir. Yüksek yoğunluktadır, suyun yaklaşık 7,5 katı yumuşak bir mineraldir. Bazı zamanlar mavimsi gridir renkte olsa da çoğunlukla düz gridir.
Büyük numunelerde bile görünen güçlü bir kübik bölünmeye sahiptir. Çok parlak ve metalik bir maddedir. Galena, diğer sülfür mineralleri, karbonat mineralleri ve kuvars düşük ve orta sıcaklıktaki cevher damarlarında oluşur. Magmatik veya tortul kayalarda bulunabilirler. Safsızlık olarak genellikle gümüş içeriler ve gümüş kurşun endüstrisinin önemli bir yan ürünüdür.
Markazit
Markazit, demir sülfür veya diğer adı ile pirit (FeS****2), farklı bir kristal yapıya sahiptir. Markazit tebeşir kayalarının yanı sıra çinko ve kurşun mineralleri de barındıran hidrotermal damarlarda ve nispeten düşük sıcaklıklarda oluşur. Pirite özgü küpler veya piritohedronlar oluşturmaz ancak horozibiği agregaları olarak da adlandırılan mızrak ucu şeklindeki ikiz kristallerden oluşan gruplar oluşturur. Yayılan bir yapısı olduğu için, yayılan ince kristallerden oluşan kabuklar ve bunun gibi yuvarlak yumrular oluşturur. Taze bir yüzdeki piritten daha açık pirinç rengi vardır ancak kararırken piritten daha koyu kararır markazitin çizgisi griyken pirit yeşilimsi siyah bir çizgiye sahip olabilir. Markazit bozunması sülfürik asiti oluşturduğu için genellikle parçalanarak kararsız olma eğilimi gösterir.
Metacinnabar
Metacinnabar cinnabar gibi cıva sülfürdür (HgS) ancak farklı bir kristal formu oluşturur ve 600 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda stabildir. Metalik gridir ve bloklu kristaller oluşturur.
Molibdenit
Molibdenit molibden metalinin birincil kaynağı olan molibden sülfittir (MoS2). Molibdenit grafit ile karıştırılabilecek tek mineraldir. Koyu renklidir, yağlı bir his verir ve çok yumuşaktır. Mohs sertliği 1 ile 1.5 arasında değişmektedir. Grafit gibi altıgen kristaller oluşturur ve kağıt üzerinde grafit gibi siyah izler bırakır. Ancak grafitten daha açık renklidir ve daha metaliktir. Mika benzeri bölünme pullarına sahiptir, esnektir ve dilinim pulları arasında mavi veya mor bir ışık görülebilir. Eser miktarda molibden yaşam için gereklidir çünkü bazı hayati enzimlerin ve proteinlerin oluşturulmasında nitrojeni sabitlemek için bir molibden atomuna ihtiyaç duyulur.
Pirit
Pirit diğer adıyla demir sülfit (FeS2), birçok kayada yaygın bulunan ve sülfür içeren en önemli mineraldir. Mohs sertliği 6’dır, pirinç sarısı renktedir ve yeşilimsi siyah çizgisi vardır.
Pirit az da olsa altına benzer ancak altın piritten çok daha ağır ve çok daha yumuşaktır. Ancak aptal biri onu altınla karıştırabilir bu nedenle pirit aynı zamanda aptal altını olarak da bilinir. Önemli jeokimyasal bir göstergedir, bazı piritler gümüş ve altın içermektedir.
Pirit, kübik veya beş köşeli on iki yüzlü (pyritohehron) adı verilen formlarda kristaller oluşturur. Bloklu pirit kristalleri genellikle arduvaz ve filitte bulunur.
Sfalerit
Sfalerit çinko sülfittir (ZnS) ve en önemli çinko cevheridir. Sfalerit genellikle kırmızımsı kahverengidir ancak nadirde olsa siyahtan berrağa değişebilir. Koyu renkli olanları parlak ve biraz metalik görünebilir, parlaklığı reçineli veya adamantin olarak tanımlanabilir. Mohs sertliği 3,5 ile 4 arasında değişmektedir. Genellikle dört yüzlü kristaller veya küpler halinde bulunduğu kadar granüler veya masif formda da bulunur.
Sfalerit genellikle galena ve pirit ile ilişkilendirilen birçok sülfit mineral cevher damarında bulunabilir. Madenciler sfalerite “jack”, “blackjack” veya “çinko blende” diyor. Galyum, indiyum ve kadmiyumun safsızlıkları sfaleritleri bu metallerin ana cevheri yapmaktadır.
Sfaleritin bazı ilginç özellikleri vardır. Mükemmel on iki yüzlü bölmelere sahiptir, bu durumda çekiç ile dikkatlice çalışılırsa 12 kenarlı parçalara ayırabilir. Bazı örnekleri ultraviyole ışıkta turuncu bir tonla floresanlaşır, ayrıca bunlara bir bıçakla vurulduğunda turuncu ışık saçan tribolüminesans gösterirler.
Önemli Sülfür Mineralleri
- Akantit Ag2S
- Kalkosit Cu2S
- Bornit Cu5FeS4
- Galena PbS
- Sfalerit ZnS
- Kalkopirit CuFeS2
- Pirotin Fe1 − xS
- Millerit NiS
- Pentlandit (Fe, Ni)9S8
- Kovelit CuS
- Cinnabar HgS
- Realgar AsS
- Orpiment As2S3
- Stibnit Sb2S3
- Pirit FeS2
- Markazit FeS2
- Molibdenit MoS2
Sülfarsenidler
- Kobaltit (Co,Fe AsS
- Arsenopirit FeASS
- Gersdorffite NiAsS
Sülfosaltlar
- Pirarjirit Ag3SbS3
- Proustit Ag3AsS3
- Tetrahedrit Cu12Sb4S13
- Tennantit Cu12As4S13
- Enarjit Cu3AsS4
- Bournonit PbCuSbS3
- Jamesonit Pb4FeSb6S14
- Silindrit Pb3Sn4FeSb2S14